تماس

 سفارش

 صفحه نخست

 

   

 

 

آثار منتشر شده > جامعه شناسی

 

 

 

تجربه ی شهری

نویسنده: دیوید هارویمترجم: عارف اقوامی مقدم

 

زیر پوست شهر

نبرد پارتیزانی  آگاهی و  سرمایه

ترافیک، پاساژهای مدرن، مایه‌داران مهربان شیک‌پوش پشت میزهای رستوران‌های خوشنام و انبوه فقرای عصبانی ژنده‌پوش زیر پلی بی‌نام تصاویری از تجربه‌ي روزمره‌ي همه‌ي ما از زندگی شهری است، اما این عکس‌های تکه پاره با مفهوم کلیتی به نام شهر چه تماسی دارند؟ دیوید هاروی در كتاب "تجربه شهری" با ساخت نقطه‌ي اشراف كه از آن بتوان فرايندهاي شهري را ديد و به‌واسطه‌ي آن «شهر را در ذهن به‌ تصرف آورد» به تمهید دستگاه نظري راه مي‌برد كه از مجراي آن مي‌توان شهر را به‌سان كل درك و همزمان آشفتگي‌هاي متعدد را ارزيابي كرد  كه تجربه‌ي شهري همواره مستعد آن است.

 مطالعه هاروی با مثالی ساده آغاز می شود چرا که به نظر او از طریق مطالعه‌ی زندگی روزمره است كه می‌توان به وظیفه‌ی تدوین نظریه آغازید: اگر به‌دنبال آن باشم كه غذای من از كجا می‌آید، به این نكته پی خواهم برد كه هزاران انسان برای تأمین ساده‌ترین غذاها دست‌اندر‌كار هستند. بااین‌حال من می‌توانم غذای خود را بدون داشتن كوچك‌ترین آگاهی از آنها صرف كنم. شرایط زندگی و كار تولید‌كنندگان این غذاها، لذت‌هایشان، نارضایی و آرزوهایشان برای من ناشناخته باقی می‌ماند. این ناشناختگی از آنجاست كه روابط اجتماعی كه آنان با استفاده از آن به زندگی هرروزینه‌ی ما كمك می‌كنند در پَسِ مبادله‌ی چیزها در بازار پنهان می‌ماند. ماركس این اثر ناشناختگی مبادله‌ی بازار را «بت‌انگاری كالا» می‌نامد. نمی‌توان تنها از تجربه‌ی خرید در سوپرماركت به‌سان راهی برای درك چگونگی بازتولید زندگی هرروزینه بهره برد. نمی‌توان اثری از بهره‌كشی را در كاهو، و طعم جدایی‌ نژادی را در میوه‌های آفریقای جنوبی یافت. پس می‌باید به پَسِ‌پُشتِ نمودهای ظاهری، افشای بت‌انگاری كالاها در بازار رجوع كرد و نظریه‌ی عمومی چگونگی تولید كالاها، مبادله و مصرف را به‌منظور ارزیابی دقیق شرایط فنی و روابط اجتماعی كه باعث تأمین غذای ما می‌شوند تدوین كرد.

پول، زمان و فضا در اندیشه‌ي هاروی به‌سان انتزاعات انضمامی، زندگی روزمره را قالب می‌زنند. هر یك از آنها ویژگی‌هایِ جهان‌شمول، عینی و دقیقاً اندازه‌پذیر را از مجرای سیطره‌ی معین كنش‌های اجتماعی كسب می‌كنند كه در آن مبادله‌ی كالایی و تقسیم اجتماعی كار در وهله‌ی نخست از بیشترین اهمیت برخوردارند. قیمت‌ها، جابه‌جایی ساعات كار، و حق بر فضاهای كاملاً مشخص به چهارچوب‌هایی كه در محدوده‌ی آنها عمل می‌كنیم و نشانه‌ها و تعابیر كسانی كه الزاماً به‌سان قدرت‌های بیرون از آگاهی و اراده‌ی خود به آنها واكنش نشان می‌دهیم، شكل می‌دهند. هنجارهای سفت‌وسختی كه به این‌ترتیب با انتزاعات انضمامی تعریف می‌شوند جدای از اینكه با چه شدتی می‌توانند به روح عكس‌العمل ناگهانی و انقلاب دامن بزنند، چنان عمیق ریشه دارند كه تقریباً به‌سان واقعیت‌های طبیعی جلوه می‌كنند. چالش این هنجارها و انتزاعات انضمامی كه ریشه در آنها دارند (برای مثال چالش سبوعیت ساعت عمومی یا ضرورت نظام قیمت‌) به‌معنای چالش اركان مركزی زندگی اجتماعی است. با این حال انتزاعات انضمامی پول، زمان و فضا مستقل از یكدیگر تعریف نمی‌شوند. برای مثال، پول از مبادله و تقسیم فضایی كار سرچشمه می‌گیرد و زمان كار اجتماعی را بازنمایی می‌كند. اما به همین دلیل، شكل‌گیری بازار جهانی به‌شكل حیاتی بر نضج شكل پولی مناسب و گسترش پیش‌شرط‌های روان‌شناختی ضرور برای استفاده‌ی مناسب از آن بستگی دارد.

شهری‌شدن سرمایه‌داری كه در محدوده‌ی همبودی پول اتفاق می‌افتد به تعبیر هاروی با انتزاعات انضمامی فضا و زمان چهارچوب‌بندی می‌شود و تمامی قدرت و تلاطم گردش سرمایه را زیر نظارت مبهم و اغلب لرزان دولت درونی می‌كند. شهر انبوهی از نیروهای مولد است كه با كار موجود در چهارچوب فرایند زمانی گردش سرمایه شكل می‌گیرد. شهر از سوخت‌وساز تولید سرمایه‌داری برای مبادله در بازار جهانی تغذیه می‌شود و از سوی نظام شدیداً پیچیده‌ی تولید و توزیع حمایت می‌شود كه در محدوده‌های آن سازمان می‌یابد.

این شهر اوج دستاورد انسانی است كه پیشرفته‌ترین دانش را در چشم‌انداز فیزیكی از پیچیدگی فوق‌العاده، قدرت و شكوه عینیت می‌بخشد و همزمان نیروهای اجتماعی را كه می‌توانند شگفت‌انگیزترین نوآوری‌های سیاسی و اجتماعی‌ـ‌‌فنی را محقق كنند، گرد می‌آورد. با این حال،همین شهر، جایگاه درماندگی فلاكت‌بار انسانی، كانون عمیق‌ترین نارضایی‌های انسانی و عرصه‌ی تعارض اجتماعی و سیاسی نیز هست. شهر مكان رمزوارگی، جایگاه امور نامنتظره، انباشته از هیجان و اضطراب، آزادی‌ها، فرصت‌ها و ناخویشمندی‌های مضاعف، عواطف و سركوب‌ها، جهان‌شهروندی و محلی‌گرایی كوته‌فكرانه، خشونت، ابتكار و واكنش است. شهرِ سرمایه‌داری عرصه‌ی شدیدترین آشفتگی‌های اجتماعی و سیاسی، همچنین نشان یادمانی و نیروی محركی در چهارچوب دیالكتیك توسعه‌ی نابرابر سرمایه‌داری است. اما چگونه می‌توان در رمزوارگی آن نفوذ كرد، آشفتگی‌های آن را سامان داد و تعارضاتش را فهمید؟

هاروی معتقد است مطالعه‌ی فرایند شهری درك بیشتری از سازوكارهای خودبازتولیدی موفق سرمایه‌داری را در اختیار ما قرار می‌دهد. و شهری‌شدن فزاینده، این خودبازتولیدی را به سطحی تبدیل می‌كند كه در آن افراد دگرگونی‌هایی را كه در اطراف آنها اتفاق می‌افتد تجربه و زندگی می‌كنند و به آنها واكنش نشان می‌دهند. كالبدشكافی فرایند شهری در تمامیت خود به‌معنای آشكاركردن ریشه‌های شكل‌گیری آگاهی در واقعیت‌های مادی زندگی روزمره است. از درون پیچیدگی‌ و آشفتگی‌های تجربه است كه ما دریافت‌های مقدماتی از معانی فضا و زمان، از قدرت اجتماعی و مشروعیت‌هایش، از اشكال سلطه و تعامل اجتماعی، رابطه‌ی آن با طبیعت از راهِ تولید و بازتولید، از سرشت انسانی، جامعه‌ی مدنی و زندگی سیاسی كسب می‌كنیم.شهری‌شدن سرمایه‌داری به نیروهایی فرازش می‌دهد كه به محض شكل‌گیری و حركت می‌توانند به همان سهولت كه از تداوم سرمایه‌داری پشتیبانی می‌كنند آن را با مخاطره مواجه كنند. پس ما می‌باید با شهری‌شدنِ آگاهی به‌سان مسئله‌ی مهم سیاسی رویارو شویم.

و در راستای این هدف هاروی به دقت بافت شهری را بازبینی می کند و پیوندهای ناگسستنی میان قواعد انباشت سرمایه داری و درونمایه های اشکال اجتماعی،سیاسی و فرهنگی را شناسایی میکند.راهبردی كه او برای بازبینی به این مسئله پیشنهاد می‌كند به اندازه كافی ساده است. او با پنج هسته‌ی اولیه‌ی قدرت و شكل‌گیری آگاهی شروع می‌كند. طبقه در نظام سرمایه‌داری بازتاب خریدوفروش نیروی كار و مناسبات اجتماعی متجسد در شرایط اجتماعی‌‌ـ‌‌‌فنی تولید تحت شرایط استخراج ارزش اضافی است. همبودی، نقش اساسی در بازتولید نیروی كار، گردش درآمدها و جغرافیای انباشت سرمایه‌داری دارد. دولت به‌سان مركز قدرت و مانند دستگاهی است كه قدرت سیاسی‌ـ‌اقتصادی را در سرزمین با درجه‌ای از مشروعیتِ داخلی اِعمال می‌كند و خانواده (كه می‌بایست سایر اشكال اقتصادی خانگی را به آن افزود) در نهایت تأثیری عمیق بر شیوه‌های اندیشه و عمل تنها به دلیل عملكردش به‌سان جایگاه اولیه‌ی حمایت اجتماعی و بازتولید فعالیت‌هایی نظیر پرورش كودكان دارد.

تمامی این عناصر  ــ فرد، طبقه، همبودی، خانواده و دولت ــ را به باور هاروی می‌توان به تفسیری از پویایی انباشت سرمایه از راهِ بسط مناسب فرانظریه‌ی ماركسی پیوند زد. به‌علاوه، مشاهده‌ی چگونگی و چرایی تجمع و خوشه‌بندی مراكز متفاوت قدرت حول الزامات قاعده‌مند فرایند انباشت سرمایه بدون آنكه از آزادی مانور و عمل صرف‌نظر كنیم امكان‌پذیر است و دغدغه‌های نظری و كنش‌های اجتماعی هر دو به‌سرعت توضیح‌پذیر می‌شوند.در مجموع انباشت سرمایه، نیروی محركه‌ محسوب می‌شود و درست از همین‌جاست كه دست پنهان تاریخ عمل می‌كند. در جامعه‌ی سرمایه‌داری تمامی مراكز قدرت از فرایندهای انباشت سرمایه تغذیه می‌كنند و در نهایت به استثنای شرایط فروپاشی و انقلاب بر همین اساس ‌توضیح‌پذیرند.

در شهر در مجموع پول به‌سان سرمایه، تمامی فرایندهای تولید همچنین كار و بازارهای كالا را زیر منطق یگانه، طبقاتی و سودمحور جمع می‌كنند اما هاروی تصریح می کند حس طبقاتی ناشی از كسب پول علیه تجربه‌ی محدود اما معنادار آزادی فردی در خرج‌كردن آن،وارد عمل می‌شود: موقعیت شهری نوعاً یكی از مواضعی است كه این تلاقی هراسناك و اجتناب‌پذیر می‌شود. آزادی و تنوع انتخاب كه با كسب پول در بازار شهر همراه است جایگاه بسیار متفاوتی از تجربه، اندیشه و عملِ وابسته به محل‌های كار شهر سرمایه‌داریبرای انبوه پرولتاریا فراهم می‌كند. افراد از مجرای تنوع بی‌نهایت چنین كنش‌هایی با فرایندهای گسترده‌ی گرته‌برداری و دگرگونی تاریخی كه از آن آگاه نیستند خو گرفته یا تعدیل می‌شوند. همه‌ی افراد به شكل‌گیری شهر به‌سان كل، از مجرای اعمال خود بدون هیچ‌ ضرورتی در فهم شهر، آن‌گونه كه باید باشد یا هست،كمك می‌كنند. این به‌معنای وجود ’دست پنهان‘ تاریخ است كه حول آن تنوع بی‌نهایتی از كنش‌های آزاد و ایده‌های متعارف بالضروره درمی‌آمیزند.

اما آیا می‌توان هجوم هماهنگ‌شده‌ای را علیه قدرت سرمایه با اتكای بر فردباوری پول، مفاهیم بنیادی‌تر همبودی، عناصر مترقی ساختارهای جدید خانواده و روابط جنسیتی، و مشروعیت بالقوه مفید اما مناقشه‌برانگیز قدرت دولت كه تماماً در ائتلاف با نارضایتی‌های طبقاتی است، كه از شرایط خریدوفروش نیروی كار سرچشمه می‌گیرد، به راه انداخت؟ پاسخ هاروی آری است:تحلیل این شرایط كه شهری‌شدن آگاهی را تعریف می‌كند بیانگر آن است كه به چالش گرفتن چالش واقعی قدرت سرمایه مستلزم بهره‌مندی از قدرت چنین ائتلافی است.اگر شهری‌شدن سرمایه و آگاهی در كانون تداوم و تجربه‌ی سرمایه‌داری قرار دارد و اگر از راهِ همین مجاری است كه تعارضات درونی سرمایه‌داری اینك به‌شكل عمده بیان می‌شود، ما هیچ گزینه‌ای جز قراردادن شهری‌شدن انقلاب در كانون راهبردهای سیاسی خود نداریم. شواهد كافی برای پشتیبانی از این داوری وجود دارد. هر جنبش سیاسی كه خود را در كانون فرایند شهری حك نكند محكوم به زوال در جامعه‌ی سرمایه‌داری پیشرفته است. هر جنبش سیاسی كه قدرتش را در فرایند شهری تحكیم نكند نمی‌تواند به حیات خود در بلندمدت ادامه بدهد. هر جنبش سیاسی كه نتواند راه‌های خروج از ناخویشمندی‌های چندگانه‌ی زندگی شهری معاصر را ارائه كند قادر به رهبری حمایت‌های توده‌ای از دگرگونی انقلابی سرمایه‌داری نخواهد بود. تجربه‌ی شهری اصیل انسانی كه رویایی دیرپا و جستجویی مكرر است ارزش مبارزه را دارد. بنابراین سوسیالیسم می‌باید مسئله‌ی دگرگونی همزمان سرمایه‌داری و اشكال متمایز آن از شهری‌شدن را هدف قرار دهد و... البته  آشكاركردن معانی ورای این سخنان به تعبیر هاروی آن چیزی است كه زندگی سیاسی‌ـ‌اقتصادی معاصر می‌باید خود را وقف آن كند.

"تجربه شهری"نوشته دیوید هاروی با ترجمه عارف اقوامی مقدم در 184 صفحه و با قیمت 8200 تومان را انتشارات پژواک منتشر کرده است.

 

 

 

c

 

 

تلفن مرکز پخش:

 74 30 48 66-021  

 

   
 

صفحه نخست | تمام آثار | سفارش | تماس

© CopyRight by Pejvkpub.com  .تمامی حقوق یرای نشر پژواک محفوظ است

 

Powered by Motenaweb